Jubileusz Pierwszych Studentek: Jak kobiety kształtują akademię i naukę?

W świecie nauki, jeszcze nie tak dawno temu, trudno było znaleźć kobiety na wykładach czy wśród profesorów. Dzisiaj, choć sytuacja jest nieco inna, to historie związane z pierwszymi studentkami czy naukowczyniami nadal stanowią inspirację dla kolejnych kobiet, które także chcą rozwijać swoje kariery w akademii. Przyjęcie pierwszych studentek na uczelnie wyższe było nie tylko wyzwaniem, ale także społeczną rewolucją. Warto jednak zastanowić się także, co działo się z tymi absolwentkami po ukończeniu studiów, które chciały kontynuować ścieżkę naukową – ponieważ ich zawodowe drogi w murach uczelni często okazywały się równie trudne jak sam proces edukacji. Ogólna męska dominacja w polu nauki sprawia(ła), że kobiety musiały zaadaptować się do tego zmaskulinizowanego środowiska, chcąc stawiać w nim swoje pierwsze kroki. Ograniczone instytucjonalne wsparcie, chociażby dla młodych matek-akademiczek, sprawia jednak, że ich kariera bywa utrudniona. To wzajemna solidarność – szczególnie ze strony kobiet – stanowiła kluczowy czynnik w przezwyciężaniu trudności i zdobywaniu kolejnych stopni naukowych. Dzięki rozwiniętym relacjom międzyludzkim możliwe jest tworzenie takiej przestrzeni, która pozwala na wspólny rozwój, przyczyniając się do osiągania sukcesów. Historii o początkach kobiet w danych instytucjach jest jednak mało lub nie zostały odpowiednio udokumentowane. Szukanie informacji o kobietach w akademii bywa zatem trudne z kilku powodów. Przede wszystkim przez długi czas ich wkład w rozwój nauki był marginalizowany lub wręcz pomijany, co sprawiało, że ich nazwiska rzadko trafiały do oficjalnych zapisów i publikacji. Zdominowane przez mężczyzn środowiska akademickie często przypisywały sukcesy naukowe wyłącznie mężczyznom, ignorując lub umniejszając zasługi kobiet. Ponadto, wiele kobiet pracowało na mniej widocznych stanowiskach administracyjnych czy pomocniczych, co dodatkowo utrudniało ich uwidocznienie w dokumentacji naukowej. Brak systematycznego rejestrowania ich dokonań oraz ograniczona dostępność archiwów sprawiają, że odtworzenie ich historii wymaga żmudnych poszukiwań, zarówno w formalnych źródłach, jak i w niepublikowanych materiałach czy pamięci społecznej, wspomnieniach. Jednym z czynników, który utrudnia rozumienie wpływu kobiet na naukę i akademię jest efekt Matyldy. Jest to zjawisko, które polega na pomijaniu lub umniejszaniu wkładu naukowego kobiet na rzecz mężczyzn, często przypisując ich osiągnięcia kolegom z tej samej dziedziny. Nazwa pochodzi od Matildy Joslyn Gage, amerykańskiej sufrażystki i aktywistki na rzecz praw kobiet, która, jako jedna z pierwszych, zwróciła uwagę na ten problem. Efekt Matyldy prowadził do sytuacji, w której kobiety, mimo znaczących odkryć lub wynalazków, nie otrzymywały należytego uznania, a ich prace były często podpisywane przez mężczyzn, co utrudniało ich późniejsze uznanie w historii nauki. Takie historie można zapewne znaleźć w wielu instytucjach akademickich. Jednym z przykładów jest ta dotycząca dr Barbary Olszewskiej-Dyoniziak (ur. 1937, zm. 2008) – antropolożki kultury i etnolożki, która związana była z Uniwersytetem Jagiellońskim. Do jej naukowych zainteresowań należały m.in. antropologiczne rozumienie kultury, problematyka wiejska oraz etnografia współczesnych ludów pierwotnych. Była ona jedną z pierwszych osób, które zajęły się tłumaczeniem na język polski dzieł znanego antropologa Bronisława Malinowskiego. Była także pierwszą osobą, która przetłumaczyła na język polski pierwsze wydanie jego Argonautów Zachodniego Pacyfiku (1967). W tym przypadku większa uwaga poświęcona była jednak mężczyźnie – prof. dr hab. Andrzej K. Paluch, antropolog, również zajmował się opracowywaniem dzieł Malinowskiego i to właśnie jego nazwisko pojawia się najczęściej w kontekście twórczości Malinowskiego. Pomijanie w tym zakresie osiągnięć dr Barbary Olszewskiej-Dyoniziak jest zatem przykładem strukturalnej marginalizacji kobiet w nauce. Wkład kobiet w akademicki rozwój, choć niedoceniany, jest nieoceniony. To właśnie historie o pionierkach stanowią symbol przeciwdziałania nierównościom oraz odpamiętywania ich determinacji, która przełożyła się na osiągnięcia w wielu dziedzinach. Odkrywając i przywracając podobne historie nie tylko uznaje się dokonania kobiet w nauce, ale także można budować bardziej sprawiedliwą przyszłość w nauce.